Robi u thye, flamuri në dorë të Zotit

Shkruan:· Ilir VROJTO

Ishte vjeshtë e acartë në Prishtinën e vitit 1956 kur Sadriu, 17 vjeç, nga rrobaqepës u bë revolucionar. Betimin e dha pasdite në shtëpi, gjersa e ëma po ia lante rrobat në kopsht. Para statusit të organizatës sekrete, një radhori të vockël me kopertina të kuqe, dhe flamurit shqiptar, ai tha shkurt: ”Betohem para flamurit, se do të luftoj sa të kem frymë, për bashkim të viseve shqiptare në një Shqipëri.” Bashkë me të ishin edhe tre mocanikë të tij, një tip lexues që e pëlqente Balzakun, një dëshmor i ardhshëm që atëbotë s’kish dërsirë ende, dhe një gazmor i çiltër, që muaj më vonë do ta tradhëtonte dëshmorin.

Për mëse 4 dekada, Sadriu do të ndiqej, torturohej, e zbohej larg prej vendlindjes, për hir të atij episodi. Gruan e tre fëmijë do t’ia mbanin peng 12 vjet. Dy herë do t’i kurdisnin atentat, për ta vrarë larg prej atdheut. E atij s’do t’i vente mendja kurrë ta braktis besën e dhënë; as ahere kur kish mbetur i vetmi prej shokëve, pa asnjë dëshmitar të gjallë që t’ia kujtonte atë pasdite. Kur e pyet sot, fiks 48 vjet më vonë, tek rri ulur me tespi në dorë në shtëpinë e vet të moçme në Prishtinë, ti e kupton se, megjithatë, një dëshmitar i pamenduar paska qenë gjallë gjithë këtyre vjetëve. ”Paj pata dhânë besë para flamurit bre bac,” thotë ai troç.

Në tjetër pasdite me acar, në funddimrin 1999 në cepin më verior të Shqipërisë, një tjetër 17-vjeçar qëndronte në aradhë gatitu para flamurit. Heshtjen e mëngjesit alpin po e thente vetëm shkaba, tek rrihte flatrat rreptësisht në erën e mëngjesit. 17-vjeçari ishte nga Drenica, për një kokë më i gjatë se tërë shokët tjerë në aradhë, nofka – jo rastësisht – ”Zgjatani”. Ai e kish lënë një bjondinë e punën në Slloveni, e mbante qe një javë uniformë të UÇK-së. S’ishte mësuar ende me cermin e bjeshkëve si shokët tjerë, andaj sytë i lotonin. Do dërgoheshin për në front me urgjencë, prandaj betimit i ranë trop: ”Betohem para flamurit, se do të luftoj gjer në frymën e fundit, gjer në çlirim e bashkim.” As më shumë, as më pak. Më vonë do t’i thonte shokut të vet më të ngushtë se, me vështrimin e trazuar, do t’i dukej sikur shqiponja po ia bënte me kokë ”Mirë se erdhe”.

Një javë më vonë, pas një dueli me shqehtë në Rrasën e Zogut, Zgjatani do të qëllohej në bark nga ciflat e një predhe. Kur ia vunë re njollat e gjakut në dëborë, ai kish qenë i plagosur një copë here të mirë. Por kish vazhduar të qëllojë. Kish vendosur të mos e lëshojë transhin i gjallë, pa të del ku të del. –Si krye drenicaku, më!

Zgjatani s’kish pranuar ta tërheqin me lese. E kish zbuar sanitetin duke u kërcënuar me armë, gjersa i kish rënë të fikët. Me të këndellur, kur sheh që po e tërhiqnin prej Kosovës, fillon t’i trujë mjekët. ”Zoti ju vraftë bre! Mos paçi dritë me sy! Po qysh po më nxjerrni bre prej Kosove!? Mosni bre, a më ktheni! Mosni bre, a! Du’ me vdekë atje, a po ndieni! Du me vdekë atje! Mosni bre, mosni breee, se jam betu’ para flamurit!” Zgjatani vdiq teksa po gërmonte në xhepat e uniformës. Atje mjekët i gjetën më vonë një flamurth, dhe një fotografi të dashnores sllovene.

Mjeku i frontit sot punon në Kosovë. Është mesoburrë i shtruar, njeri familjar, qytetar i vjetër. Po s’përmbahet dot prej lotëve saherë që rrëfen për Zgjatanin. Emrin e vërtetë s’ia ka mësuar as sot e kësaj dite. ”O si na trunte, kuku mos pvet! E si na këqyrte, e si na bânte be për gjynah, o kallën me ta shti pasha emnin e Zotit! Po si s’e kthyem bre, po hajr mos paçim! Ia kish dhân djali besën flamurit, s’dote me dalë gjallë prej Kosovës.” Në një mbarokë druri në shtëpinë e mjekut, ndër kujtimet tjera të luftës, një flamurth i qëndisur me njolla të përthara gjaku.

Dy episoda me mbi 40 vjet ndërmjet, dy çuna moshatarë, të panjohur për njëri-tjetrin, që jetojnë, luftojnë, e japin shpirt, me të njëjtën frymë. Marrëdhëniet mes shqiptarëve e flamurit të tyre kanë qenë përherë marrëdhënie të një dashurie fatale, që s’ka pranuar kurrë dredha e gjysmakësira.

E megjithatë, viti 2003 mundet që do të mbahet mend në të ardhmen si viti i fundit kur shqiptarët patën këtë flamur të përbashkët. Vitin tjetër, e doemos në vitin 2005, kur është thënë se do të maten 8 standardet e Kosovës, të gjithë rreth flamurit të përbashkuar – s’do të jemi më. Paria e re e Kosovës, të cilës i rrjedh ende buza qumësht, e ka nisur një proces që shpreson ta shpie drejt mëvetësimit politik. Në këtë avanturë, që do ta shpiejë larg e më larg idealeve të bashkimit kombëtar, shpresa për fitime është e turbullt, e largët e diskutabile, ndërsa humbjet të qarta, të përnjëhershme e definitive. E para fli që duhet therrur në altarin e provincialistëve kosovarë është, doemos, flamuri kombëtar.

E pra, sido që të ketë qenë, kjo shkabë, me helmetë e pa helmetë, me yll e pa yll, e lirë a e ndaluar, megjithatë gjer sot ka qenë e përbashkët; madje, sa më e përndjekur, aq më mitike ndër shqiptarët. Me pushtetin e fortë që e ka një simbol i ndaluar, ajo ka arritur ta përçojë ndër breza amanetin e etërve të nacionalizmit shqiptar: bashkimin territorial të shqiptarëve në një shtet.

Këto momente janë, pa dyshim, ujëndarëse në ideologjinë e nacionalizmit shqiptar. Gjer tani, kjo ideologji u ka bërë ballë – nganjëherë mezi! – sfidave të kohës. Por sfida më e re, ajo nga provincialistët kosovarë, kërcënohet të jetë kreu përmbyllës i historisë së saj mëse 100 vjeçare. Familjarë ”të një gjuhe, të një gjaku e të një rrëze”, si i përkufizonte dikur Konica shqiptarët, e të ndarë përdhunë fizikisht, rrezikojnë të ndahen kësaj radhe edhe shpirtërisht: ngastra të reja të krijohen mbi ato të moçmet, të ruajtura syçeltësisht me konventa plotësuese ndërkombëtare.

E, për dallim prej ngastërimit të mëhershëm, që shqiptarët kanë mundur ta denoncojnë si ilegjitim, ky i radhës është absolutisht më tinzari, meqë quhet demokratik. Bota e lirë demokratike i lë kosovarët të zgjedhin krejt lirisht, vetëm me tehun serb në fyt, nëse duan apo jo të heqin dorë nga unjësimi kombëtar.

Por as kjo s’është më e keqja. Ajo që të lë krejt pa mend, është se në Kosovë paska ende prijës që duan të shiten pa u hapur pazari. Peshku prishet së pari në kokë. Kryetari i protektoratit të atjeshëm, Ibrahim Rugova, s’i ka takuar ndonjëherë Sadriun e Zgjatanin. Ai e ka qëndisur tashmë një flamur të vetin, që në intervista me të jashtmit e quan ”flamur të ardhshëm të Kosovës”. E, si për ironi: flamuri i Rugovës ndryshon më shumë (!) prej atij kombëtar, se sa që ndryshonte në vitet 1980 flamuri i Azem Vllasit, kolaboratorit të parë shqiptar të Millosheviçit.

S’do mend që kolegët e dikurshëm të ish intelektualit kosovar kanë ngritur zërin, si kundër flamurit të tij, ashtu edhe kundër mënyrës se si e ka sajuar atë.

”Elementet bazë të flamurit kombëtar, sfondi i kuq e shqiponja e zezë, duhet gjithsesi të mbeten të paprekura", mendon p.sh. prof. Jahja Drançolli, shef i Katedrës së Historisë në Prishtinë. "Një variant i tillë në perspektivë mendoj që nuk do ta përjashtonte bashkimin kombëtar.”

Jusuf Bajraktari, drejtor i Institutit të Historisë në Prishtinë:

"Është ende herët, ne kemi probleme tjera para caktimit të simboleve. Kosova duhet te kete simbolet e shtetit, por jo kësisoj ad hoc. Nisma e kryetarit Rugova sigurisht që është dashur të kalojë nëpër institucionet kosovare." (Ad hoc shqip dtth paushall, v.a.)

"Kryetari Rugova le të tregojë se kush e paska bërë flamurin dhe simbolet në të, e se çfarë baze historike paska përdorur në përgatitjen e simboleve", thotë Shyqyri Nimani, studiues i heraldikës shqiptare.

"Le të sqarohet se pse është vizatuar një rreth i kuq në një fushë të kaltër, pse është vendosur një yll gjashtecepësh sipër shkabës. Ai flamur nuk mund ta përfaqësojë Kosovën", mendon ai.

E kështu me radhë, të gjithë pos dervishëve të Rugovës, kanë dalur haptazi kundër; Sadriu e Zgjatani s’ishin ujq të vetmuar. S’do mend që nxitimi i Ibrahim Rugovës e ka cenuar keq si dellin kombëtar të shqiptarëve, ashtu edhe procesin demokratik. Nxjerr një kashtë e dalin gjashtë, pasojat e mëvonshme mbesin për t’u parë. Veçse, në prag të negociatave të zorshme që e presin Kosovën, edhe budallai e kupton që kryetari i protektoratit ka torpeduar pozicione të forta të palës shqiptare.

Probleme të ngjashme ka edhe në IRJM e në Mal të Zi. Edhe atje, u desh gryka e armës që t’i hapen portat flamurit shqiptar, qoftë edhe përgjysmë. Autoritetet sllave janë liberalizuar ca, policia nuk ndërhyn më në dasmat ku valon shkaba. Por shqiptarëve s’u lejohet ta ngrisin flamurin zyrtarisht, pra në festat kombëtare, para godinave komunale etj, as në komunat ku dominojnë 90 përqind, pa lëre më tjetërkund. E më e keqja është, që pala shqiptare s’ka ndonjë strategji se ç’të kërkojë rreth flamurit: do mëvetësi heraldike e legalizim të dykrenares, integrim të saj me diellin e Lekës së Madh, apo diçka krejt të tretë? Shkabës së gjorë liderët i këndojnë oda në bisht sharkie, por të tubohen e ta bëjnë kuvend fatin e saj, këtë s’e bëjnë dot!

Stuhia e acartë me të cilën përballet sot shkaba shqiptare në Ballkan është tejet folëse. Kundër saj konspirojnë ditë e natë shtetet fqinje, ndërsa ajo është braktisur sërish – sikur sa herë tjera - nga Fuqitë e Mëdha. BE-ja de facto e ka braktisur atë në fatin e vet; në një ndër shtetet qendrore në BE, siç është Greqia, etnia shqiptare prej 2 mil nga 10.5 gjithsejt (1/5 e popullsisë) dhe flamuri i saj, si dhe gjuha, ritet fetare e të gjitha shenjat dalluese të kombit, lihen padhembshur në pamëshirën e grekëve. Është koha të thuhet e vërteta troç. Kur kjo ndodh në zemër të BE-së, ç’të presim nga bishtat e saj këtu në Ballkan?

E megjithatë, më duket që për shkeljen më të dhembshme kundër flamurit, fajtorë janë vetë shqiptarët. Liderë lokalë, zgjedhur prej shqiptarësh, s’e kanë për turp ta shesin, madje ta hedhin falas në prehër të të huajve, flamurin kombëtar. Kundër tij ngritet propagandë dyfytyrëshe, gjoja ai, e jo vobegtësia shpirtërore, mendore, e vepruese e parisë shqiptare, na qenka pengesë e mirëqenies dhe progresit. Injoranca, grindjet, korruptimi i parisë sonë qenkan detaje, krahasuar me rëndësinë parësore që na e paska, po pra, pamja e flamurit. Andaj, oburra ta ujdisim flamurin, para se t’i marrin në dorë ato cikërrimat tjera.

Ruajmë Zot, por nganjëherë më vje mirë që Zgjatani prehet në dhe, e që miku im Sadriu është plakur. Ndofta edhe Sadriut i ec fati, e s’arrin t’i shohë shqiptarët tek kuvendojnë, pa u bërë syri tërr, a t’ia zhdukin krejt apo t’ia lënë pak sa për yrnek, idealin jetësor. Them: Mbase i dhimbset të paktën Zotit; meqë robit, me sa po shihet, do t’i dali cipa krejt.